Station Hofplein

Per 1 januari 1991 kreeg ik een baan in Den Haag. Vanuit Groningen verhuisde ik naar het Oude Noorden in Rotterdam. Op 7 januari, mijn eerste werkdag, stapte ik voor het eerst van mijn leven op station Hofplein in de trein die me naar Den Haag Centraal zou brengen. Dit was de Hofpleinlijn die in Rotterdam over een viaduct de stad doorkruiste. Bij station Wilgenplas tuurde ik naar buiten, benieuwd naar hoe de plas eruit zou zien. Maar in het donker zag ik niets. Verderop verbaasde ik me over het oranje licht dat boven het landschap hing. Later leerde ik dat dit het licht was van de kassen bij Bleiswijk.

De Wilgenplas
De Wilgenplas heb ik nooit gezien, maar ik lees nu op de website Rotterdam Bouwt dat de plas is ontstaan doordat zand werd afgegraven dat in 1908 nodig was om de spoorbaan aan te leggen. Ene meneer Poot zag recreatiemogelijkheden in de plas, legde rondom wilgen aan en de naam Wilgenplas was geboren. Een paar jaar later maakte hij er een modern openluchtbad van dat in 1931 werd geopend. In 1960 werd het bad gesloten omdat de ziekte van Weil was uitgebroken. Zeven jaar later werd een deel van de plas gedempt voor de aanleg van de Van Hogendorpweg. Er rest nog een kleine plas, maar die was niet zichtbaar vanuit de trein.

Randstadrail
In 1996 verhuisde mijn werk naar Delft en reisde ik vanaf Rotterdam Centraal. Omdat ik afgelopen weken bezig was met een artikel over voormalige treinstations, vond ik het tijd weer eens een kijkje te nemen bij station Hofplein.
De Hofpleinlijn bestaat niet meer. Het spoortraject is omgebouwd tot een metrotraject dat in 2006 werd geopend. Deze Randstadrail vertrekt vanaf Rotterdam Centraal. Station Hofplein is al lang buiten gebruik.

Art-nouveaustijl
Station Hofplein, opgeleverd in 1908, was een half-cirkelvormig gebouw in art-nouveau stijl en omvatte ook het befaamde café-restaurant Loos. Het gebouw werd verwoest tijdens het bombardement van 14 mei 1940. Stationsarchitect Van Ravesteyn ontwierp in 1956 een zakelijk gebouw voor station Hofplein dat in niets leek op het oude station. Dit station werd begin jaren negentig gesloopt toen de Willemspoortunnel werd aangelegd. Hoewel ik begin jaren negentig een paar keer per week op de trein stapte bij station Hofplein, kan ik me niets herinneren van dat zakelijke gebouw. Ik herinner me alleen nog de winderige perrons boven op het spoorviaduct.

Hofbogen
Het viaduct van het oude spoor heeft de naam Hofbogen gekregen en herbergt nu café’s en tal van andere - vaak creatieve - ondernemingen. Op station Hofplein is een tuin aangelegd met veel fruitbomen. De tuin ziet er nu, juni 2023, nogal verdord uit. Naast de tuin staan nog steeds de oude perrons met overkapping en bankjes. Op het viaduct is niets terug te zien van de spoorrails, er ligt nu asfalt. Ooit waren er plannen om hierboven een stadspark aan te leggen, maar het is de vraag of dat er ooit van komt. 

Familiekroniek - De Landarbeidersbond

Het is een vierkant tegeltje met op de voorkant in reliëf een zaaier, aan zijn voeten klompen, op zijn hoofd een hoed. Bovenaan staan de jaartallen 1900 en 1950, onderaan Alg. Ned. Landarbeidersbond. Op de achterkant valt te lezen dat het om een jubileum gaat en dat de tegels zijn aangeboden aan de werknemers. De tegel is gemaakt in de tegelfabriek Westraven in Utrecht. 
Het tegeltje hing in het huis van mijn pake en beppe in Marssum, maar mijn pake was zuivelarbeider en geen landarbeider. Welk gouden jubileum werd er in 1950 gevierd? 

Landarbeiders
Het boek ’Veertig jaren Nederlandse Landarbeiders Bond’ brengt opheldering. Op 13 mei 1900 werd de Bond van Zuivelfabrieksarbeiders opgericht en deze bond vormde de grondslag voor de Nederlandse Bond van Arbeiders in het Landbouw-, Tuinbouw- en Zuivelbedrijf, kortweg de Nederlandse Landarbeidersbond, want landarbeiders is de veramelnaam voor alle arbeiders in de agrarische bedrijven, zelfs van zuivelbewerkers en veenarbeiders.
Saillant detail: in de inleiding van het boek noemt schrijver Jan Hilgenga de datum 14 mei 1940 als de dag “waarop wij dit gedenkboek aan de openbaarheid hopen prijs te geven.” Op 14 mei wordt Rotterdam gebombardeerd door de Duitsers en capituleert Nederland. 

Zuivelbewerkers
Mijn pake Johannes Nieuwenhuis werd geboren op 8 of 9 mei 1902 in Franeker. Zijn vader Enne Nieuwenhuis was binnenvisser. Toen hij oud genoeg was werd Johannes knecht bij een boer en in 1921 ging hij werken bij zuivelcoöperatie De Eendracht in Marssum. Hij werkte er eerst een jaar als volontair om het vak te leren. In oktober 1922 werd hij lid van de vakgroep Zuivelbewerkers van de Nederlandse Bond van Arbeiders in het Landbouw, Tuinbouw- en Zuivelbedrijf. Op zijn lidmaatschapskaart staat Bondsno. 395. De achterkant zit volgeplakt met contributiezegeltjes. De contributie is 50 cent per week, maar op de zegeltjes staat 49 of 54.

De Bond van Zuivelarbeiders
De Bond van Zuivelfabrieksarbeiders wordt op 13 mei 1900 opgericht in Leeuwarden, in café Tolsma op het Groot Schavernek. Initiatiefnemer is Marten Kalsbeek, werkzaam op de zuivelfabriek van Warga. De bond stelt zich ten doel “langs wettige weg zooveel mogelijk verbetering in de toestand van de zuivelfabrieksarbeiders te brengen. Daaronder wordt verstaan een betere regeling van loon, arbeidsduur en vrije dagen.”
In 1904 is al ruim zestig procent van de Friese zuivelarbeiders georganiseerd in de bond, tegen vijftien procent landelijk.

De Nieuwe Landarbeidersbond
Voor in 1907 in Leeuwarden de Nieuwe Landarbeidersbond wordt opgericht, zijn er andere pogingen om landarbeiders te verenigen. In de noordelijke Friese gemeente Het Bildt bestaat tussen 1889 en 1892 Broedertrouw. Daarna wordt de Bond van Landarbeiders opgericht, die verbeteringen via politieke acties wil bereiken en niet via wettelijke veranderingen. Marten Kalsbeek noemt die bond daarom  'anarchistisch'. De Nieuwe Landarbeidersbond is wel sociaal-democratisch, dus vooral gericht op veranderingen via de wettelijke weg.
In 1909 fuseren de landarbeidersbond en de zuivelarbeidersbond. De eerste gemeenschappelijke vergadering vindt plaats in de zaal van Excelsior in Leeuwarden. De nieuwe organisatie krijgt als naam Nederlandse Bond van Arbeiders in het Landbouw- en Zuivelbedrijf. In 1912 zal Tuinbouw worden toegevoegd. De gefuseerde bond telt 1.087 leden, 767 uit de zuivel en 310 landarbeiders.

Vrije dag
Wat heeft de bond bereikt? In 1901 verdienen gewone werklieden in de zuivelfabriek in het Friese Deinum 7,75 gulden per week. In 1939 is dat ongeveer 18 gulden.
Wanneer de vakbond wordt opgericht werken zuivelarbeiders meestal zeven dagen per week. In de zomer tijd werken ze soms 100 uur per week. In 1902 zijn er al twaalf zuivelfabrieken die een vrije dag geven. En de arbeidstijd is in twee jaar gemiddeld met een uur per dag verkort. In 1939 geldt een werkweek van gemiddeld 48 uur en krijgen zuivelarbeiders één vrije dag in de zeven dagen. In 1901 bestaat er geen pensionering, in 1939 is er voor zuivelarbeiders een ouderdomspensioen en een weduwenpensioen.

Melkcontroleur
De bond voert niet alleen actie, maar verzorgt ook vakonderwijs. In de winter van 1923-1924 volgt mijn pake de cursus melkcontroleur en krijgt in april 1924 het diploma. Als melkcontroleur gaat hij bij boeren langs en neemt monsters van de melk, onder meer om het vetgehalte te bepalen.
Na de oorlog wordt mijn pake eerste kaasmaker. In 1960 fuseert De Eendracht met de zuivelfabriek van Dronrijp. Zes jaar later sluit de fabriek haar deuren, vlak voordat mijn pake in 1967 65 jaar wordt en met pensioen gaat. (Op de foto hierboven, gemaakt in de jaren vijftig, zit mijn pake op de eerste rij, tweede van rechts.)

Voedingsbond NVV
In 1948 verandert de naam van de Nederlandse Landarbeiders Bond in Algemene Nederlandse Landarbeidersbond en, twee jaar na het gouden jubileum in Algemene Nederlandse Agrarische Bedrijfsbond. Die bond gaat in 1970 op in de Agrarische en Voedingsbedrijfsbond (Voedingsbond NVV). Verdere vakbondsgeschiedenis laat ik buiten beschouwing.

De eerste Internationale Dag van de Arbeid, op 27 april 1890 in Leeuwarden

Met een grote meeting in Leeuwarden vindt honderddertig jaar geleden, op 27 april 1890, in ons land voor het eerst de viering plaats van de Internationale Dag van de Arbeid. Niet op 1 mei, maar op zondag 27 april, zodat de arbeiders geen vrije dag hoeven op te nemen.

Mijn betovergrootmoeder Wilhelmina van der Vegt is dan net 47 jaar. Ze is geboren in Beetgum, maar is na haar huwelijk met arbeider Hendrik van der Hogt in Marssum gaan wonen, even ten zuiden van haar geboorteplaats. Marssum ligt op een uur lopen ten westen van Leeuwarden. Wilhelmina en Hendrik hebben vijf kinderen, de jongste is Reinder, mijn overgrootvader. Reinder is op die zondag in april elf jaar.

Advertentie in de Leeuwarder Courant

Roerig
In dit deel van Friesland is het al jaren roerig. Een jaar eerder hebben landarbeiders in Het Bildt een vakbond opgericht: Broedertrouw. Er zijn acties van werkloze arbeiders, socialistische vergaderingen, anarchistengroepjes. Op 13 januari 1889 heeft Domela Nieuwenhuis in Beetgum gesproken, bij kastelein De Jong. In 1890 wordt in Beetgum een afdeling van Broedertrouw opgericht met 130 leden. De leden voeren onder meer actie voor verhoging van het loon bij vlasbraken.

Rode vaandel
Omdat de burgemeester van Menaldumadeel de veldwachters opdracht heeft gegeven bij te houden wie er aan de demonstratie meedoen weten we dat er uit Beetgum 27 mensen vertrekken, uit Beetgumermolen 26. Andere afdelingen voegen zich bij hen en om kwart over tien vertrekken er uit Marssum tweehonderd mensen naar Leeuwarden. De afdeling Beetgum van de SDB voert een rode vaandel mee waarop staat: ‘Recht voor Allen afdeeling Beetgum.’ Voorop kleermaker Klaas Stienstra met het vaandel, begeleid door twee politieagenten. Uit Het Bildt komen zeshonderd mannen en vrouwen aangemarcheerd. In totaal doen er ongeveer tienduizend mensen mee aan de meeting in Leeuwarden. De deelnemers eisen een achturige werkdag en algemeen kiesrecht.

Van 27 april 1890 zijn geen foto's. Deze foto is gemaakt tijdens de meeting van 17 augustus 1890 in Heerenveen.

Boerenmeid
Het gezin Van der Hogt dat in Marssum woont, moet de demonstratie hebben meegemaakt. Ik hoop natuurlijk dat Wilhelmina en Hendrik zijn meegelopen naar Leeuwarden. Ze hadden er alle reden toe. Vanaf haar zeventiende tot haar huwelijk heeft Wilhelmina gewerkt als boerenmeid. Hendrik is arbeider. Door de landbouwcrisis is het armoede troef in dit gezin, net als in de andere arbeidersgezinnen in Friesland. De landarbeiders maken lange dagen, verdienen een schijntje en hebben geen rechten. De werkeloosheid is groot.

'It is myn ropping'
Als mijn betovergrootouders zijn meegelopen hebben ze meegezongen op de wijs van het Friese volkslied: 'Op, Friezen, op! Der falt for ’t rjucht to strieden. Kom bljuw no net fen fierren stean!' Ook als ze alleen maar hebben toegekeken, moeten ze die dag iets hebben gevoeld van hoop op betere tijden, moeten ze zich gesterkt hebben gevoeld door de massaliteit en de oproepen tot solidariteit. De dag maakt in ieder geval zoveel indruk op Pieter Jelles Troelstra dat hij besluit zijn leven te wijden aan de socialistische strijd. “Ik moat, it is myn ropping,” zegt hij ’s avonds tegen zijn vader.

Een paar jaar later neemt Troelstra als advocaat de verdediging op zich van vier broers uit Beetgum in wat de Zaak Hogerhuis zal heten. Pieter Verhoeff maakte een film over deze zaak: 'De dream' (1985).

Wandelen langs de oude Spoorweghaven

Voor iemand als ik, die is gefascineerd door dingen die zijn verdwenen, is Rotterdam een perfecte stad. Uren kan ik kijken naar foto’s en kaarten van de vroegere stad. Hoe zag het stratenplan er toen uit? Niet alleen het centrum van de stad is behoorlijk veranderd, ook de havenarbeiders die rond 1900 in de Spoorweghaven werkten, zouden dit deel van de stad niet herkennen als ze over de huidige Kop van Zuid zouden lopen.
Omdat ik al bijna twee jaar aan de Spoorweghaven woon, is het de hoogste tijd te onderzoeken hoe het er toen uitzag en wat er is veranderd. Daarom maakte ik in maart een wandeling langs wat ooit de kades van de oude Spoorweghaven waren.

Spoorweghaven nu

Zwanegat

Mijn wandeling begint bij de Spoorweghavenbrug bij de Stieltjesstraat. Via de Van Ravesteynkade loop ik langs de huidige Spoorweghaven tot aan de Lodewijk Pincoffsweg. Vanaf hier is de Spoorweghaven gedempt.

De Spoorweghaven werd, net als de Binnenhaven en de Entrepothaven, aangelegd tussen 1873 en 1879 toen dit deel van Feijenoord werd ontwikkeld tot havengebied - dankzij Lodewijk Pincoffs. Waar de Spoorweghaven werd gegraven lag vroeger het Zwanengat. Dit water sneed als het ware de grote bocht van de Maas af, vanaf de oever ter hoogte van het Noordereiland tot aan het Mallegat aan het eind van de Oranjeboomstraat.

Voor en na de tweede wereldoorlog werden meer naar het westen grotere havens aangelegd en raakten de Spoorweghaven, de Binnenhaven en de Entrepothaven in onbruik. Eind vorige eeuw werd besloten van dit havengebied een woongebied te maken. De Spoorweghaven werd deels gedempt, de Binnenhaven en Entrepothaven bieden tegenwoordig ligplaatsen voor de pleziervaart.

Spoorweghaven (rechts). Op de voorgrond het Noordereiland.

Mallegatpark

Ik vervolg mijn wandeling over het Witteveenplein, met een mooi parkje met zwerfkeien en naaldbomen. Als ik de Vuurplaat heb overgestoken sta ik op een weg die Spoorweghaven heet en langs het Spoorweghavenplein loopt. De Hema en de Albert Heijn aan de Laan op Zuid staan dus als het ware in de oude Spoorweghaven.

Het is aardig dat de straatnamen ten oosten van het plein herinneren aan de vroegere remise Hilledijk van de RET: Stoomtramweg, Machinistenstraat. Op het Spoorweghavenplein wordt druk gebouwd. Remisehof heet dit complex heel toepasselijk.

Voorbij het grote gebouw van het Albeda College aan de Rosestraat moet ik onder het spoor door. Ongeveer op deze plek liep vroeger het Spuikanaal onder het spoor door en kwam uit bij het Mallegat. Het tunneltje komt nu uit bij het Mallegatpark met zijn beeldbepalende halve bollen en ranke watertoren. Bollen en watertoren hoorden bij de gasfabriek Feijenoord die hier stond van 1879 tot 1968. Tussen 1922 en 1962 lag rechts van het huidige park, in het Mallegat, een zwembad in de rivier.

Mallegatpark nu

Laan op Zuid

Op de terugweg loop ik via het pleintje naast de Hema naar de Laan op Zuid. Ook hier liggen een paar grote zwerfkeien. Hebben de keien iets met de vroegere havens te maken?

De Laan op Zuid heette vroeger de Laan van Overmaas en ligt op het NS-emplacement langs de Spoorweghaven. Als ik de kaarten bestudeer die ik vind op de website Rotterdamkaart begrijp ik waarom in het trottoir aan de oostzijde van de Laan op Zuid een herinnering aan railssporen zijn aangebracht. Op de kaart uit 1920 staat dat hier het Goederenstation Staats Spoorwegen stond. In het hele oude havengebied lagen rails om goederen te vervoeren. Hier vond de overslag plaats van de scheepvaart naar de treinen.

Mocht je aan deze kant over de Laan op Zuid lopen, gluur dan even naar binnen bij de entreehallen van de woongebouwen. In een aantal hangen schitterende zwartwit foto’s van het oude havengebied. Ze laten je een beetje voelen hoe het er hier een eeuw geleden uit moet hebben gezien.

Rails in de Laan op Zuid

Troelstra-oord, vakantieverblijf voor arbeiders

‘We hebben het met dubbeltjes bij elkaar gespaard,’ vertelde mijn beppe wel eens over Troelstra-oord. Ik stelde me een wit gebouw voor, omringd door bossen.
Toen we afgelopen herfstvakantie een tocht door Nederland maakten en overnachting zochten op de Veluwe, herinnerde ik me dat Troelstra-oord nu een hotel was en ging op zoek op internet. En inderdaad: wat vroeger een vakantieverblijf voor arbeiders was is nu Fletcher Hotel Beekbergen Apeldoorn.
Het hotel blijkt vlakbij de snelweg te liggen, maar als je het terrein oprijdt, voel je je meteen midden in het Veluwse bos. Het hoofdgebouw van Troelstra-oord brandde af in de jaren vijftig en is vervangen door een saai gebouw, maar de zijvleugels zijn nog hoe ze oorspronkelijk waren.

Fletcher Hotel Beekbergen Apeldoorn

Opening

Een aantal jaar geleden kreeg ik van iemand het schitterende boek ‘Troelstra-oord’. Op een van de eerste pagina’s staat: “Opgedragen aan allen, die hebben medegewerkt aan het tot stand komen van de stichting Troelstra-oord. Mogen de leden der moderne arbeidersbeweging hun vacantie- en studie-oord waardeeren, er gebruik van maken en het uitbouwen, tot heil van de gansche arbeidersklasse.” In het boek foto’s van de bouw van het oord, van de openingsdag  op 19 oktober 1926 en foto’s van de glas-in-loodramen. In 1926 is mijn pake 26 jaar.

De opening van Troelstra-oord in oktober 1926

Geschenken

Achterin het boek staat een opsomming van de geschenken voor het Troelstra-oord. Iedere bond in ons land schonk iets. Daarnaast schonken particulieren ook dingen voor de inrichting, zoals kleedjes, kussens, boeken, een plant.
Mijn pake werkte vanaf 1921 bij zuivelfabriek De Eendracht in Marssum en was lid van de Nederlandse Bond van Arbeiders in het Landbouw-Tuinbouw- en Zuivelbedrijf. Dus in het bedrag van 500 gulden dat deze bond schonk moeten de dubbeltjes van mijn grootouders zitten. Naast dit bedrag schonk deze bond ook nog de inrichting van een eenpersoonskamer.

Troelstra-oord in 1934

Gebrandschilderde ramen

In het Fletcher hotel hangen luchtfoto’s van het oude Troelstra-oord. Natuurlijk mogen we binnenkijken bij de linkerzijvleugel. We komen in een ruimte die het gevoel heeft van een kerk, mede dankzij het hoge plafond en de prachtige gebrandschilderde ramen. In de ramen zien we geen heiligen, maar gewone mensen, werkende mannen en vrouwen.
Onze kamer is in het nieuwe gebouw. Het gebouw, en ook de kamer, is wat sleets. Maar het uitzicht ’s ochtends op het herfstige bos maakt veel goed.

Gebrandschilderde ramen

Troelstraschool

Onderstaande foto is uit 1936. Op de achterkant staat 'Vacantie Troelstra oord'. Mijn pake en beppe poseren trots naast de Loenense waterval.
Overigens was Troelstra-oord niet alleen een vakantieverblijf, het werd ook gebruikt voor kaderscholingen. Theo Thijssen, schrijver, onderwijsexpert en vakbondsman, leidde de Troelstraschool.

Monument Meistaking 1943

Mijn pake, die werkte bij zuivelfabriek De Eendracht in Marssum, vertelde wel eens dat ze in de oorlog ooit de melk weg hadden laten lopen in de sloten, als protest tegen een maatregel van de Duitsers. Pas jaren later, toen hij al was overleden, raakte ik geïnteresseerd in dit verhaal en kwam erachter dat het de Molkestaking in april-mei 1943 betrof. Elders wordt het de April-mei staking genoemd, of, wanneer de protestacties iets later begonnen, de Meistaking. Iedereen kent de Februaristaking, maar de April-meistaking, die misschien even heldhaftig was, vond vooral plaats op het platteland en is relatief onbekend.
Half november van dit jaar kom ik in de Appèlbergen, niet ver van Glimmen, een aangrijpend monumentje tegen voor slachtoffers van de Meistaking.

Monument in de Appèlbergen

Molkestaking

Aanleiding voor deze staking is de aankondiging, eind april 1943, van generaal Christiansen, bevelhebber van het Duitse bezettingsleger, dat alle Nederlandse dienstplichtige militairen terug moeten in krijgsgevangenschap. De verontwaardiging is groot. In Hengelo, bij de machinefabriek van Stork, begint een staking die zich al snel uitbreidt over het hele land. Het is een plattelandsstaking, die in Friesland de annalen zal ingaan als de Molkestaking, omdat vooral de boeren geen melk meer leveren aan de zuivelfabrieken en de medewerkers van zuivelfabrieken de wel geleverde melk weg laten lopen in de sloten. De stakingen beginnen op 29 april en eindigen op 7 mei.

Standrecht

De Duitsers voeren als tegenreactie het standrecht in. Dat betekent dat men zonder vorm van proces kan worden doodgeschoten. Dat gebeurt ook. De Duitsers nemen nog meer harde maatregelen. Mannelijke studenten die weigeren een loyaliteitsverklaring te ondertekenen, moeten zich melden voor tewerkstelling in Duitsland. Vierduizend gehoorzamen, de rest duikt onder. Ook mannen die geboren zijn tussen 1920 en 1924 moeten zich melden voor de arbeidsinzet.

Richtingaanwijzer

Monument in de Appèlbergen

Als ik tijdens een fietstocht van Haren richting Zuidlaren bij paviljoen Appèlbergen koffie heb gedronken, zie ik ineens een groen uitgeslagen richtingaanwijzer die verwijst naar een monument voor de Meistaking 1943. Ik loop een eindje het bos in en kom bij een vennetje waar op een grote, bijna hartvormige steen, een aantal namen staan. Op de linker plaquette staat onder vijftien namen: 'Zij liggen in dit veenmoeras begraven, maar zijn nooit gevonden'. Op de rechter staan negentien namen en ‘Bij deze plek zijn zij in 1945 teruggevonden en elders begraven’.

Steen met plaquettes

Vermisten terugvinden

Op de website www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten lees ik het verhaal achter het monument. De Duitsers hebben in de drie noordelijke provincies zestig mensen gedood om de staking neer te slaan. Van 34 werd het lichaam meegenomen naar een onbekende plek. Deze plek was hier, bij het Grote Veen, in de Appèlbergen, een voormalig militair oefenterrein. Eind 1945 zijn er negentien slachtoffers gevonden. Er zijn diverse pogingen gedaan om alle vermisten terug te vinden, zelfs nog in 1991 hebben de Koninklijke Luchtmacht en de Technische Universiteit hier bodemonderzoek gedaan, maar niets gevonden. Ook niet in 2003, toen delen van het moeras werden drooggelegd.

Het monument is in 2004 onthuld en gemaakt door Paul Engberts, met een zwerfkei die uit het Drentse aarde is gehaald, zodat de namen van de slachtoffers uit het moeras zijn gehaald.

Zes sterren en een doornenkrans

In 2001 schreef ik 'Wapenfeiten', een boekje over de stadswapens van een aantal Zuid-Hollandse steden. In het boekje staan ook wandelingen langs de stadswapens.

Het wapen van Gouda

Van keel, beladen met eenen pal van zilver, en vergezeld, ter wederzijde van drie zespuntige sterren van goud, staande in den zin van den pal. Het schild gedekt met eene kroon met vijf fleurons, alles van goud, en omgeven van eene doornenkrans. Voorts vastgehouden door twee klimmende Leeuwen in hunne natuurlijke verwen en onder hetzelve het oude motto: 'Per aspera ad astra'.

Vlakbij de Sint-Janskerk stond in de Middeleeuwen de burcht van het adellijke geslacht Van der Goude. De sterren die het stadswapen van Gouda sieren, zijn dan ook afkomstig van het wapen van deze familie die in de veertiende eeuw uit naam van de heersende graaf de heerlijke rechten over de stad uitoefende. Jan van der Goude (1375-1411) voerde een wapen met een horizontale balk, waarboven en onder de sterren waren geplaatst.

De stad gebruikte de sterren vanaf de veertiende eeuw op z’n stadszegels. Eerst zijn het er twee, gescheiden door een paal, in de loop van de vijftiende eeuw worden het er zes.

Het wapen van de stadspoort

Op 24 juli 1816 ontving Gouda het wapendiploma van de Hoge Raad van Adel. Op dit diploma staat het wapen beschreven zoals we het nu nog steeds kennen: rood, met in het midden een zilveren paal, aan beide kanten van de paal drie gouden sterren. Rondom het schild slingert een doornenkrans en op het schild staat een grafelijke kroon. De leeuwen die het schild vasthouden, de zogenaamde schildhouders, staan rechtop en kijken ons aan.

Bij het Goudse wapen hoort sinds 1617 een wapenspreuk: ‘Per Aspera ad Astra’. De letterlijke Nederlandse vertaling hiervan luidt: ‘door bitterheid tot de sterren’, maar vaak werd de spreuk in christelijke termen vertaald als ‘door lijden tot heerlijkheid’. Een logische gedachtengang, want de doornenkrans die het wapenschild omzoomt, is natuurlijk een bij uitstek christelijk symbool.

Gevelsteen Achter de Kerk

‘Per aspera ad astra’ is een mooie spreuk die tot veel gissingen heeft geleid over de herkomst ervan. Ten eerste is het een bijna letterlijke weergave van de sterren en de doornenkrans. Ten tweede stimuleert de spreuk de fantasie: over welk lijden of welke bitterheid wordt hier gesproken?

Ook over de doornenkrans is veel gespeculeerd. Geschiedkundigen brachten de krans bijvoorbeeld in verband met gravin Jacoba van Beieren (1401-1436) die zulke zware tijden doormaakte in Gouda. Zij zou een doornenkrans aan het wapen hebben gegeven ter nagedachtenis aan haar droeve lot. Anderen zagen de doornenkrans als het symbool van de tegenslagen die de stad zelf had doorgemaakt, zoals de grote stadsbranden van 1361 en 1438.

Het wapen op het Oudevrouwenhuis

De Goudse geschiedschrijver C.J. de Lange van Wijngaerden (1752-1820) noemde het verhaal over Jacoba van Beieren ‘verzonnen’ en beargumenteerde dat de doornenkrans een vergissing was. Oude tweesterrige stadszegels waren versierd met een gothische rand en dit had men, volgens hem, ten onrechte aangezien voor een doornenkrans. De doornenkrans komt pas voor het eerst voor op de zegels van 1616. Toen werd dergelijke decoratie niet meer zo begrepen en gotiek vond men maar barbaars.

Ook bij andere stadswapens zien we dat de afbeeldingen soms het resultaat zijn van een misverstand. In het geval van Gouda werd een versiering aangezien voor een doornenkrans en bij deze krans werd een passende wapenspreuk gezocht en gevonden.

In de zeventiende eeuw werden de leeuwen die het wapen vasthouden toegevoegd. Volgens De Lange van Wijngaerden “genomen naar de oude roode leeuwtjes, welke op de pui van het stadhuis het stadswapenschild voor hun hielden.”

Het wapen speelt nog steeds een prominente rol in het gezicht van van de stad. Het beeldmerk van de gemeente bestaat uit het wapenschild met de verticale balk en de zes sterren. De doornenkrans en het devies zijn weggelaten. Wel draagt het wapen een kroon en wordt het vastgehouden door twee leeuwen.

Sleutels tot de hemelpoort en een strijdbare leeuw

In 2001 schreef ik 'Wapenfeiten', een boekje over de stadswapens van een aantal Zuid-Hollandse steden. In het boekje staan ook wandelingen langs de stadswapens.

Het wapen van Leiden

In zilver beladen met twee sleutels van keel, geplaatst en sautoir. Het wapen gedekt met eene kroon met vijf fleurons, alles van goud en vastgehouden door twee leeuwen van keel.

Stadswapen op de Korenbeurs

Midden in Leiden staat de Pieterskerk, tegenwoordig een multifunctioneel gebouw, maar eens een belangrijk godshuis. De Pieterskerk is de oudste parochiekerk van de stad. In 1121 lieten de graven van Holland een kapel bouwen die door de Utrechtse bisschop Godebald werd gewijd aan de apostel Petrus. Hiermee werd Petrus de beschermheilige van Leiden en kon zijn symbool - twee gekruiste sleutels - ook het symbool van de stad worden.

Petrus wordt sleutelhouder genoemd omdat in de Bijbel staat dat Jezus hem zei: “Ik zal u geven de sleutels van het Koninkrijk der Hemelen” (Mattheüs 16:19). De paus voert ook een wapen met twee schuin gekruiste sleutels, de ene van goud, de andere van zilver.
De sleutels van het huidige Leidse stadswapen zijn rood op een wit schild, dat wordt vastgehouden door een rode leeuw met opgeheven zwaard. Officieel is het wapenschild zilverkleurig.

Stadswapen op poortje Breestraat

Strijdbare leeuw

In 1816 werd het wapen van Leiden vastgesteld, zoals in de aanhef omschreven, door de Hoge Raad van Adel. Na de Tweede Wereldoorlog, in 1948, wendde het stadsbestuur zich tot de koningin met het verzoek het wapen te veranderen. Aanleiding was een brief van de Vereniging Oud-Leyden, die het college van B&W voorstelde het oude wapen weer toe te passen, dat stond op de stadszegels die vanaf 1587 werden gebruikt. Op deze zegels werd het schild niet vastgehouden door twee leeuwen, maar door een enkele leeuw met een geheven zwaard, een zogenaamde strijdbare leeuw.

De vereniging schreef: “Langen tijd, tot in de 18^e eeuw komt het oude voor, tot het ongemerkt gewijzigd werd in het wapen met de twee rustig, contemplatief zittende dieren, hetgeen ook zeker overeenkwam met den geest des tijds. Doch thans, na 5 jaar strijd en ontbering waarvan helaas het einde nog niet in zicht is, zou het martiale wapen een beter in het tijdperk passend merk zijn.” Verder stelde de vereniging voor, omdat Rotterdam en Amsterdam na de oorlog een wapenspreuk hadden gekregen, ook het aloude Leidse devies weer in ere te herstellen: ‘Haec Libertatis Ergo’ - Dit omwille van de vrijheid. Deze spreuk stond na het beleg van Leiden (1574) op het noodgeld dat toen werd gebruikt, als symbool voor het verzet tegen de Spanjaarden. Met het invoeren van de spreuk op het wapen wilde de Vereniging Oud-Leyden het verzet in de Tweede Wereldoorlog, waarin de Leidse Universiteit zo'n grote rol had gespeeld, gedenken.

Stadswapen op de Lakenhal

Burgemeester en Wethouders gaven tekenaar J.P. van der Drift, die ook het wapen van Amsterdam had getekend, opdracht een nieuw wapen met strijdbare leeuw te ontwerpen. Op 25 januari 1950 ondertekende koningin Juliana het Koninklijk Besluit waarbij het wapen van de gemeente Leiden werd vastgesteld. Om de bevolking ook kennis te laten maken met het nieuwe wapen, liet de gemeente kaarten drukken met een afbeelding.

De strijdbare leeuw met zwaard en wapenschild heeft lange tijd het briefpapier van de gemeente getooid. In de jaren zeventig werd het beeldmerk gestileerd naar de smaak van de tijd, maar leeuw en zwaard waren nog steeds herkenbaar. Tegenwoordig is de leeuw eruit verdwenen. Ook nu weerspiegelt de tijdgeest zich in het beeldmerk van Leiden: de sleutels zijn geplaatst in een open deur die symbool staat voor de gastvrijheid van de stad.

De afdeling Marssum van de SDAP (deel III)

De gevolgen van de grote oorlog zijn ook voelbaar op het Friese platteland. De werkeloosheid sis groot, net als in de rest van het land. Het aantal leden van de SDAP-afdelingen neemt af, de mensen zijn arm, er is geen geld meer voor contributie. De jaarverslagen van de SDAP-afdeling Marssum 1917 en 1918 ontbreken in het archief. Waarschijnlijk zijn ze nooit geschreven. Ook zijn het roerige jaren voor de SDAP. De Russische Revolutie van 1917 houdt de gemoederen bezig, evenals de mislukte poging van Pieter Jelles Troelstra om in november 1918 in Rotterdam de revolutie uit te roepen.

Het jaarverslag van de afdeling Marssum over de periode oktober 1919 tot oktober 1920 past opnieuw op een klein vel papier. Toch klinkt het als een actief jaar. Er worden negen huishoudelijke vergaderingen gehouden. Op de Meifeestvergadering van 4 mei spreekt H. de Boer uit Leeuwarden voor dertig bezoekers over het onderwerp ‘Meifeest in verband met drankbestrijding’. Onder de Friese socialisten is drankbestrijding een belangrijk onderwerp, alcohol leidde in de arbeidersgezinnen alleen maar tot armoede en ellende.

Woestenij van het kapitalisme

Op 11 juli 1920 doet de afdeling mee aan de gemeentelijke propagandafietstocht. Misschien hebben de SDAP-afdelingen van de dorpen van de gemeente Menaldumadeel zich verenigd en zijn de leden met rode vaandels van dorp naar dorp gefietst om nieuwe leden te winnen.

De Marssummer sociaal-democraten hebben het druk die zomer. Op 18 juli is de afdeling vertegenwoordigd op de socialisatiemeeting in Leeuwarden. In Het Volk, dagblad van de Arbeiderspartij van 18 september 1920 staat over de socialisatiemeetings: “In verschillende deelen des lands hebben in de laatste weken de plaatselijke of provinciale betoogingen plaats gehad tegen de Reaktie die vanuit Den Haag als een golf over ons land gaat, en vóór de Socialisatie, die ons brengen moet vanuit de woestenij van het kapitalisme naar het beloofde land van het Socialisme.”

Winteravonden

Op 15 augustus staat een meeting gepland met de NV en de Bond voor Staatspensionering te Marssum, maar de secretaris schrijft: “Deze is mislukt wegens slechte omstandigheden.” Weersomstandigheden kan hij niet hebben bedoeld, het is die dag weliswaar erg koud voor de tijd van het jaar, vijftien graden, maar het regent niet en er waait een zwakke wind uit het noorden.

Op 10 oktober vergadert de afdeling met met het bestuur van de Bond van Land-, Tuin- en Zuivelarbeiders. Besloten wordt om in de aanstaande winteravonden samen Ontwikkelings- en Cursusvergaderingen te beleggen.

De afdeling heeft vijf nieuwe leden kunnen noteren in het verslagjaar. Twee leden hebben bedankt wegens contributieverhoging, twee wegens vertrek naar elders en drie zonder reden.

Dit is helaas het laatste jaarverslag van de SDAP-afdeling Marssum in het archief van het IISG. Helaas, omdat nu mijn pake Johannes actief wordt. In 1921 is hij 19 jaar en wordt hij zuivelbewerker bij zuivelcoöperatie De Eendracht in Marssum. Het jaar daarop wordt hij lid van de Nederlandsche Bond van Arbeiders in het Landbouw, Tuinbouw en Zuivelbedrijf. Wanneer hij lid wordt van de SDAP en hoe actief hij is, kan ik niet meer achterhalen.

De afdeling Marssum van de SDAP (deel II)

De flinke kracht die de SDAP afdeling Marssum nodig heeft, wordt gevonden in de rode dominee Faber. Jan Lambertus Faber wordt in 1875 geboren in Schouwerzijl in de provincie Groningen. Waarschijnlijk inspireert zijn directeur van de HBS in Warffum hem met socialistische ideeën. Tijdens zijn studie theologie in Groningen verdiept hij zich verder in het socialisme en gaat naar bijeenkomsten met socialistische sprekers. In 1906 wordt hij predikant in Marssum. Eerst twijfelt hij over een socialistische partij, maar als hij wordt gevraagd te helpen met het oprichten van een SDAP-afdeling in Marssum besluit hij niet langer afzijdig te zijn. In 1908 treedt hij toe en wordt bestuurslid van de afdeling. Een jaar later wordt hij ook secretaris van de districtsfederatie Franeker.
Faber wordt gezien als de eerste socialistische dominee. In 1931 wordt hij lid van de Tweede Kamer voor de SDAP. Zijn dochter Ant trouwt in 1933 met de schrijver Menno ter Braak.

In het boekje 'Marssum in oude ansichten' staat een foto uit 1910 van het Marssumer arbeiderskorps Ons Genoegen waar dominee Faber op staat (achterste rij rechts). De korpsleden hebben een instrument in hun hand, hij heeft zijn handen op zijn rug.

Muziekkorps Ons Genoegen in 1910

Petitionnementsactie

Het jaarverslag van 1910 van de SDAP-afdeling Marssum past op de achterkant van een lichtgroene briefkaart die naar het Dagelijks Bestuur in Amsterdam wordt gestuurd. De puntenlijst die de SDAP onder de afdelingen verspreidt om een beeld te krijgen van het aantal leden en de activiteiten, is verloren gegaan, schrijft de secretaris. De afdeling telt dertien leden.

De secretaris meldt het Dagelijks Bestuur dat de petitionnementactie in volle gang is en veel belooft. De actie betreft het Volkspetitionnement voor algemeen kiesrecht. Het zal nog zeven jaar duren voor het algemeen kiesrecht voor mannen wordt ingevoerd, op 12 december 1917. Voor vrouwen geldt vanaf dat moment passief stemrecht, ze mogen wel worden gekozen, maar niet zelf stemmen. In 1919 krijgen ook de vrouwen actief stemrecht.

Affiche Volkspetitionnement

Vlugschriften

Een jaar later, in 1911, is het jaarverslag al iets uitgebreider. Het is geschreven op een vel dat bijna een A4-formaat heeft. De secretaris schrijft dat de afdeling geen openbare vergaderingen heeft gehouden, maar wel vlugschriften verspreid en huisbezoek verricht. De afdeling geeft zelfs een eigen blad uit. Het aantal leden is inmiddels gestegen tot zestien.

In 1912 gebruikt de afdeling eindelijk het officiële SDAP-formulier. De afdeling heeft geen eigen bibliotheek, wel zijn er nu achttien leden waaronder acht vrouwen. Dat is een bijzondere score, ter vergelijking: de afdeling Menaldum klaagt in 1911: “Vrouwelijke leden kunnen we tot dus toe niet krijgen.”

Waarschijnlijk heeft de afdeling Marssum tot dan toe bij een van de leden vergaderd, maar in 1912 krijgen ze toestemming in de oude O.L. School te vergaderen. Het ledental groeit gestaag, in 1916 heeft de afdeling 42 leden waarvan er vier zijn gemobiliseerd. Op 31 juli 1914 waren 200.000 Nederlandse mannen opgeroepen zich te melden voor het leger: de mobilisatie. Het is niet zeker of Nederland betrokken raakt bij de Eerste Wereldoorlog, maar het leger moet paraat zijn.

Lees hier meer over dominee Faber.

Wordt vervolgd

De afdeling Marssum van de SDAP (deel 1)

De voorganger van de PvdA was de SDAP, de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij. Omdat mijn pake Johannes Nieuwenhuis in zijn woonplaats Marssum vanaf de jaren twintig van de vorige eeuw actief was in deze partij, ging ik een paar jaar geleden in de archieven van het IISG op zoek naar de geschiedenis van de SDAP-afdeling Marssum. Marssum is het eerste dorp wat je tegenkomt als je van Leeuwarden naar Harlingen rijdt.

De SDAP wordt opgericht in augustus 1894, maar het duurt even voor de partij doorsijpelt in de vruchtbare Friese bodem van armoede en opstand. In Marssum ontkiemt in 1904 het eerste zaadje.

SDAP affiche uit 1919

Overleden afdeling

In het archief van het IISG vind ik de correspondentie die het Dagelijks Bestuur van de SDAP in Amsterdam ontving van de Marssumer sociaal-democraten. Op 28 maart 1904 is in Marssum een afdeling opgericht die zeven leden telt. Voorzitter is Kikstra, Van der Meulen is secretaris en De Vries penningmeester.

Het jaar daarop ontvangt het Dagelijks Bestuur een briefje uit Marssum: “Door deze bericht ik u dat de afdeeling Marsum van de SDAP niet meer bestaat. Door vertrek van de voorzitter en het bedanken van een paar leden is hij teniet gegaan. Namens de overleden afdeling, Van der Meulen, secretaris.”

Het Dagelijks Bestuur laat het er niet bij zitten en probeert het district Dokkum op te porren de oprichting van een afdeling in Marssum te bevorderen. De heer Smidt van het district Dokkum antwoordt dat het hem geen goed idee lijkt om met deze taak opgezadeld te worden “aangezien Marssum zeker op 5 uur afstand van Dokkum ligt.” In 1905 worden afstanden gemeten in de tijd die het kost om van het ene dorp naar het andere te lopen.
Afgezien van de afstand hoort Marssum helemaal niet bij het district Dokkum, maar bij Franeker, schrijft Smidt. Hij stelt voor dat Van der Heide in Engelum de taak op zich neemt. Van der Heide is provinciaal vertegenwoordiger en “bovendien komt Van der Heide daar nog al eens gauw, want het is onmiddellijk bij hem in de buurt.”

Marssum rond 1904

Een onverschillig dorpje

Van der Heide schrijft het Dagelijks Bestuur op 28 augustus een briefje. “Marssum ligt op een half uur van Engelum,” begint hij heel feitelijk om te vervolgen met een kenschets van het dorp en haar bewoners. “Het is een onverschillig dorpje waar men echter goed stemt.” Ook noemt hij het dorp half anarchistisch. Waarschijnlijk is de invloed van Domela Nieuwenhuis op de Marssummers nog steeds groot en zien ze weinig in de ideeën van de SDAP om de staat van binnenuit te hervormen. Van der Heide stelt voor eerst te kijken of er in het dorp een geschikte flinke kracht is, die een middelpunt kan zijn “anders is er niets te beginnen.”

Het lijkt erop dat die kracht een paar jaar later wordt gevonden, want op 30 maart 1908 bestaat er weer een afdeling Marssum, nu met tien leden. Op een roze velletje papier schrijft de secretaris het jaarverslag. Hij verontschuldigt zich voor de geringe lengte, de afdeling is immers nog maar net opgericht, na een openbare vergadering in maart. Achterop het roze velletje schrijft hij de namen van de tien leden. Het bestuur bestaat uit S. Bekius, J.L. Faber en J. Hiemstra.

Wordt vervolgd

Bloemencorso Lippenhuizen

Op 17 september bezoek ik met mijn zussen de reünie van Lippenhuizen, het Friese dorp waar we van 1959 tot de zomer van 1968 woonden. Ter ere van de reünie wordt, na meer dan dertig jaar, een bloemencorso georganiseerd. Als we door de Buosterwyk lopen en voor de basisschool een corsowagen zien staan, steken we meteen onze neus tussen de bloemen. Hoe rook dat ook alweer?

De wagen van basisschool De Flecht

Paarden

Het bloemencorso in Lippenhuizen wordt voor de eerste keer georganiseerd in augustus 1954, om te vieren dat het Liphúster Feest voor de 75^e keer plaatsvindt. Regen bederft de pret enigszins, maar het dorp is zo enthousiast dat een mooie traditie is geboren.

Op 26 augustus 1963 schrijft de Leeuwarder Courant: ‘Zonder chauvinistisch te zijn kunnen we rustig stellen, dat Lippenhuizen met zijn bloemencorso Eelde heeft overtroefd.’ Wat het bloemencorso van Lippenhuizen charmanter maakt dan dat van zijn Drentse broer: hier trekken paarden de wagens, in Eelde tractors. En, in Lippenhuizen zijn ‘het de kinderen die de équipage der wagens vormen.’

Floris ende Blancefloer

Blancefloer

In de jaren dat we in Lippenhuizen wonen, werkt mijn vader mee aan het maken van wagens en ook mijn moeder zal meegeholpen hebben met het prikken van de bloemen. Ik zit een paar keer op een bloemenwagen. In 1966 in een torentje als Blancefloer die verlangend moet kijken naar een jongen in een bloemenmand en in 1967, met een zusje en een vriendinnetje, als hippie bij een oud huisje. Het geeft een heel feestelijk gevoel in een geur van dahlia’s, asters en afrikaantjes langs dikke rijen mensen te rijden, vooral als de optocht ’s avonds nog een keer door het dorp trekt.

Hippies in 1967

Dahlia akkers

Het is ieder jaar weer afwachten of er voldoende bloemen zijn. De vereniging Liphúster Feest bezit in de jaren zestig drie grote dahlia akkers die een half miljoen bloemen moeten opbrengen. Soms mislukt dat, omdat door de kou de dahliaknollen zijn verrot. Er wordt dan wel geprobeerd om in Eelde of Frederiksoord of bij kwekers in het westen van het land bloemen te verkrijgen, maar ook dat is niet altijd mogelijk.

‘Deze zomer geen bloemencorso te Lippenhuizen’ staat in 1973 in de Leeuwarder Courant. De dorpstraat ligt eruit omdat er riolering wordt aangelegd en door de kou zijn veel dahliaknollen verloren gegaan. En in 1974 is Lippenhuizen corsomoe. Het is te duur geworden een bloemencorso te organiseren en het animo is uit het dorp verdwenen.

Maar nu, voor het feest 700 jaar Lippenhuizen, hebben vele enthousiastelingen hun schouders eronder gezet om het bloemencorso voor een keer te laten herleven en is het hele dorp uitgelopen om twaalf prachtige wagens te bewonderen. 

De Vonk, vormingscentrum in Noordwijkerhout

In mei van dit jaar bezochten we in Brussel een mooie Theo van Doesburg-tentoonstelling in museum Bozarts. In het onderdeel dat over Van Doesburgs samenwerking met architecten ging, zagen we dat hij de decoraties van vormingscentrum De Vonk in Noordwijkerhout had ontworpen, een gebouw van de architect J.J.P. Oud.
In 1972 gingen we met de derde klas van de mavo van de Burgemeester Walda Scholengemeenschap van Ameland op werkweek naar De Vonk. En mijn moeder had er na het behalen van haar mulodiploma enkele weken doorgebracht. Tijd voor een tocht naar Noordwijkerhout.

De Vonk in 2016

Werkweek

Het thema van de werkweek op de mavo was ‘De Stad’. We interviewden bewoners van de Merenwijk in Leiden en konden ons niet voorstellen dat dat mogelijk was, wonen in zo’n hoge flat. We bezochten Rotterdam, waar we tot ons afgrijzen geen kopje thee konden bestellen omdat het water te vies smaakte. Terug in De Vonk zaten we buiten op het terras en maakten maquettes van een ideale stad. ’s Avonds keken we naar ‘Easy Rider’ en dansten op ‘Born to be Wild’ van Steppenwolf. In Leiden zagen we ‘Jesus Christ Superstar’en alle meisjes stapten sniffend en met rode ogen de bus in die ons terugbracht naar De Vonk. Gedurende de werkweek mochten wij eilandkinderen even ruiken aan alle mooie, opwindende en lelijke dingen van de grote stad.

De Vonk in 1947, tweede van links mijn moeder

Ontwikkelingswerk

Mijn vader was leraar op de mavo op Ameland en ging mee met de werkweek. Mijn moeder, die hem anders nooit vergezelde op schoolreisjes, sloot zich dit keer ook aan. Voor mij natuurlijk niet leuk, mijn ouders mee op schoolreis, maar ik denk dat mijn moeder graag De Vonk weer eens terug wilde zien. Na haar mulo-examen in 1947 bracht ze er zes weken door.

De Vonk werd gesticht in 1918 als buitenhuis van het Leids Volkshuis, het werd ontworpen door architect J.J.P. Oud in samenwerking met de kunstenaars Theo van Doesburg en Harm Kamerlingh Onnes. Van Doesburg ontwierp de mozaïeken op de voorgevel en de vloer. 

Vanaf de jaren twintig tot 1960 bood De Vonk ontwikkelingswerk aan voor de ‘schoolvrije jeugd’, zowel fabrieks- als plattelandsmeisjes. Vanaf 1990 was het vijftien jaar een behandelcentrum van de stichting 40-45 voor getraumatiseerde vluchtelingen. Tussen 1960 en 1990 zal het een vormingscentrum zijn geweest.

De vloer van Theo van Doesburg

Mozaïeken vloer

Tegenwoordig zit er een kinderdagverblijf in en een gezondheidscentrum. De terrassen aan weerszijden zijn bij het gebouw betrokken en de ruimte rondom het gebouw is verdwenen. Maar als we bij de voordeur naar binnen gluren, zien we dat aan de gangen niet veel is veranderd. Net als mijn moeder in 1947 mogen de bezoekers van het gezondheidscentrum nog steeds over de mooie mozaïeken vloeren van Theo van Doesburg lopen.

Waar bleef het Rotterdamse puin?

Omdat we een paar dagen geleden het bombardement op Rotterdam herdachten, hierbij de blog die ik in september 2011 schreef voor Geschiedenislab.

Een paar dagen na het bombardement van 14 mei 1940 begint men in Rotterdam met man en macht het puin op te ruimen. Er worden duizenden arbeidskrachten gerekruteerd en ook werkelozen moeten zich melden om mee te werken. De Duitsers vorderen vrachtwagens, kruiwagens en gereedschap als schoppen en houwelen. Wekenlang wordt er hard gewerkt om het puin af te voeren.

De Schie wordt gedempt met puin.

Dempen
Wat gebeurt er met de brokstukken die eens de huizen en straten van het Rotterdamse centrum vormden? Allereerst komt het terecht in de kanalen, singels en havens die toch al gedempt zouden worden, zoals Blaak, de Schie, de Kolk, de Schiedamsesingel en de Noorderhavenkade. Een bekend grapje is: Eerst lag de Schie in Rotterdam, nu ligt Rotterdam in de Schie. Ook wordt er puin in de Kralingse Plas gedumpt waardoor er eilandjes ontstaan in de zuidelijke kant van de plas.

Puin wordt gestort in de Kralingse Plas. (foto: Rotterdamsch Nieuwsblad)

Vliegveld
Dat het puin ook wordt afgevoerd naar plekken elders in Nederland wist ik niet, tot ik een boek over de oorlog in Menaldumadeel las. Menaldumadeel is de Friese gemeente waar mijn grootouders en ouders opgroeiden. Het ligt ten noorden van de A31 die Leeuwarden verbindt met de Afsluitdijk. In dit boek wordt beschreven hoe de Duitsers meteen na de capitulatie van het vliegveld bij Leeuwarden een echte luchthaven maken. Als de bezetters vragen om de inzet van werkeloze arbeidskrachten roept de burgemeester van Leeuwarden alle werkelozen op om zich met een schop te melden op het vliegveld. Wie niet verschijnt raakt zijn uitkering kwijt. De werklozen melden zich massaal. Zeker honderd autobussen vervoeren dagelijks arbeiders uit alle delen van Friesland naar het terrein. Vrachtauto’s, treinen en schepen bezorgen tienduizenden tonnen zand en puin. Ook puin uit Rotterdam wordt met schepen naar Ritsumazijl gebracht en op het terrein gestort.

Dijk
Waar ligt het Rotterdamse puin nog meer? Een zoektochtje op internet leert me dat er enkele wijken zijn opgebouwd met Rotterdams puin, zoals Wielwaal in Dordrecht en Kleinpolder in Overschie. En ik kom het verhaal tegen van de Rotterdamse Hoek. In de dijk van de toen in aanleg zijnde Noordoostpolder werd ook puin uit Rotterdam gestort. Deze plaats, waar de dijk een hoek maakt, kreeg van de polderwerkers de naam Rotterdamse Hoek. Het is een beruchte plek in de scheepvaart, er zijn al veel schepen in moeilijkheden geraakt. Volgens de website van de VVV Noordoostpolder is de Rotterdamse Hoek het laatste ‘schepenkerkhof’ van de Nederlandse wateren.

Vuurtoren bij de Rotterdamse Hoek.

Reacties

Enkele reacties naar aanleiding van dit blog:

Rien Wols: In Waspik, Noord-Brabant, is er een Lourdesgrot van gebouwd. Zie http://www.bhic.nl/index.php?id=10702

Mieke: Ik heb gehoord dat er in het Limburgse Oirsbeek ook puin gestort is. Heb er op een heuvel gestaan. Weet niet waarom het daar ligt.

Ken je ook een verhaal over het Rotterdamse puin? Laat het me weten.

MUSEUM - De Heksenwaag in Oudewater

Gewogen en niet te licht bevonden

Oudewater ligt in de provincie Utrecht, op de plek waar de Lange Linschoten uitkomt in de Hollandsche IJssel. Het stadje is vooral bekend om zijn heksenwaag, nu het museum De Heksenwaag. 

Museum De Heksenwaag

Hekserij

Ik dacht dat alle van hekserij verdachte vrouwen die hier werden gewogen, te licht werden bevonden en op de brandstapel eindigden, maar dat valt mee. De waag was juist objectief en niemand werd hier ooit tot heks veroordeeld.

Het wegen was een van de manieren om erachter te komen of iemand een heks was. Men dacht dat heksen lichter waren dan gewone mensen. Een andere manier was iemand met vastgebonden handen en voeten te water te laten en af te wachten of hij of zij zonk of bleef drijven. Wie zonk was geen heks en werd opgetakeld en bevrijd. Wie bleef drijven moest wel een heks zijn.

In Europa zijn tussen 1450 en 1750 ongeveer 50.000 mensen gedood na beschuldiging van hekserij, tachtig procent hiervan was vrouw.

De waag

Spiegelschrift

Het kleine museum bestaat uit twee ruimtes. Beneden staat de befaamde waag uit 1482 waarop je je nog steeds kunt laten wegen. Maar eerst moeten we van de mevrouw achter de kassa naar boven om de informatiefilm te bekijken. Via een krakende houten trap komen we op de zolder terecht die voor een groot deel in beslag wordt genomen door banken voor het publiek dat de film wil zien. Aan de wanden hangt informatie over de heksenvervolgingen. Ik struikel bijna over een meisje in roze T-shirt dat met een spiegel in haar hand over de vloer kruipt, op zoek naar verstopte vragen in spiegelschrift.

Heksentest

Mooie gevels

Op de website www.route.nl heb ik de plattegrond uitgeprint van het Waterlinieommetje Oudewater, maar de print is onbruikbaar omdat de lijn van de route de straatnamen onleesbaar maakt. Gelukkig is Oudewater klein en heb je weinig kans om te verdwalen. Op deze koude zondag in april is het rustig op straat. We wandelen langs mooie gevels, langs het stadhuis, over bruggetjes en langs kerken. Arminius, de oprichter van de Remonstrantse kerk, werd geboren in Oudewater, evenals de schrijver Herman de Man (“Het wassende water”).

Er is hier nog een museum, het touwmuseum De Baanschuur, maar dat laten we links liggen.

Museum De Heksenwaag is te bezoeken van dinsdag t/m zondag, van 11.00 tot 17.00 uur. De entreeprijs is € 5,25 voor volwassenen. Kinderen tot 4 jaar gratis, van 4-12 jaar € 2,75. De Museumjaarkaart is nu nog niet geldig, maar wel vanaf augustus 2016.

De mooiste route vanaf Rotterdam naar Oudewater gaat over de N228, via Gouda en Haastrecht. Je rijdt door de Krimpenerwaard, over een dijk waar oude boerderijen zich tegenaan schurken.